Skref 1, Vakning

Áður en þú kafar í einingarnar 21 þarftu að vakna. Þetta er ekki próf og ekki predikun um að tæknin sé vond. Þetta er augnablikið þegar þú sérð leikinn sem þú hefur lengi spilað, og uppgötvar að þú getur breytt reglunum.

Þú ert þegar í leiknum

Þú vaknar og tekur upp símann. Áður en þú ert kominn fram úr rúminu hefurðu þegar sagt frá þér: klukkan hvað þú vaknaðir, hvað þú skoðaðir fyrst, hvað þú leist á, hvar þú hættir að skruna. Þú tókst enga ákvörðun um að gefa þetta frá þér, en það var samt skráð. Spurningin í þessu skrefi er einföld: hver er að horfa, og hvað fær hann út úr því?

1. Hvað eru gögn?

Gögn eru í grunninn hegðun þín breytt í tölur. Allt sem þú gerir í símanum skilur eftir sig spor: hvað þú horfir á og hversu lengi, hvar þú heldur áfram að skruna og hvar þú stoppar, klukkan hvað þú ert vakandi, hvar þú ert, við hverja þú talar, jafnvel það sem þú skrifar og eyðir því áður en þú sendir.

Eitt „like“ segir ekkert. En milljón „like“, frá þér, í mörg ár, teiknar upp nákvæma mynd af því hver þú ert. Sú mynd er tölfræðilegur skuggi þinn. Og hér er lykilatriðið: skugginn er ekki þú. Hann er gerður úr fortíðinni einni saman. Gervigreind byggir eingöngu á gögnum sem þegar eru til og getur aðeins sýnt þér skuggann þinn, ekki horft fram á við. Það er mannsins að horfa fram. Vélin endurvarpar bara því hvar þú hefur verið.

2. Hvernig græða fyrirtæki á þér?

Spurning: af hverju eru TikTok, Instagram og YouTube ókeypis?

Þau eru ekki ókeypis. Eins og það er orðað:

Ef þú ert að nota einhverja tækni á internetinu sem er frí, þá eru allar líkur á því að gögnin sem þú býrð til séu það gjald sem þú greiðir fyrir þjónustuna.

Við höfum með öðrum orðum dælt mennskunni okkar, gögnum, texta, samskiptum, inn í vélarnar, ókeypis. Á móti er byggt kerfi sem heitir velviljaða búrið: kerfi algjörrar reikniritstýrðrar umönnunar sem býður upp á öryggi, þægindi og hagræðingu, á kostnað mennsks sjálfræðis og réttarins til að taka áhættu. Búrið er þægilegt. Það hjálpar þér, skemmtir þér og „þekkir þig“, og þess vegna tekurðu ekki eftir rimlunum.

Öppin eru hönnuð til að halda þér við efnið: endalaus straumur án botns, næsta myndband fer sjálft af stað, tilkynningar toga þig til baka, og umbunin er skömmtuð eins og í spilakassa. Markmiðið er að búa til spíttfíkil: notanda sem ánetjast tafarlausri svörun og eyðir klukkutímum í innihaldslaust spjall í stað þess að vinna úr hlutunum sjálfur.

Heildarmyndin: við erum að renna inn í stafrænt lénsskipulag, samfélag sem leigir stafrænt land af örfáum tæknirisum og greiðir þeim skatt, alveg eins og bændur greiddu lénsherrum forðum.

Athugaðu: þetta þýðir ekki að tæknin sé vond. Hnífur getur skorið brauð eða skorið þig. Spurningin er aldrei „er hnífurinn vondur?“ heldur hver heldur á honum?

3. Hvað er stafrænt frelsi og gagnafullveldi?

Hér eru tvö orð sem fólk ruglar oft saman, en eru ekki það sama:

  • Gagnafullveldi snýst um hvar gögnin þín eru vistuð og hver ræður yfir þeim. Að hýsa eigin gögn, eiga þau sjálfur, vita hvar þau liggja. (Dæmi: að keyra eigið íslenskt mállíkan á eigin vélbúnaði í stað þess að senda allt til erlends risafyrirtækis.)
  • Stafrænt frelsi snýst um hvaða verkfæri þú velur og að þau þjóni þínum markmiðum, ekki þátttökumælum (e. engagement) einhvers fyrirtækis.

Frelsi á netinu er ekki að vera án allra reglna. Það er munurinn á því að renna stjórnlaust niður strauminn og að byggja eitthvað sem skiptir þig máli. Sá munur er ekki gáfur. Hann er sjálfræði.

Og hér kemur orð sem þú munt heyra aftur og aftur: aðgangslost, eins og menningarlost eða raflost. Það er hugræna áfallið þegar aðgangur að allri sameiginlegri þekkingu mannkyns verður skyndilega tafarlaus og milliliðalaus. Aðgangslost getur lamað fólk, eða frelsað það. Það fer allt eftir einu: ertu farþegi eða ökumaður?

4. Mállíkönin: vopnið snýst við, og það er gaman

Hér kemur skemmtilegi parturinn.

Í fyrsta sinn í sögunni eru sömu öflugu verkfærin og stórfyrirtækin nota komin í þínar hendur, beint, nánast ókeypis. Stórt mállíkan eins og ChatGPT er ekki straumur sem einhver hannaði til að fanga þig. Það er magnari:

Stórt mállíkan er ekki greind, heldur magnari: ekkert inntak → ekkert hljóð; suð → hærra suð; réttir tónar → margfaldaðir til baka.

Þetta breytir öllu. Magnarinn margfaldar það sem þú leggur inn. Leggurðu inn suð (hugsunarleysi, leti) færðu hærra suð til baka. Leggurðu inn rétta tóna, þína eigin forvitni, hugmyndir, verk, margfaldast þau. Þess vegna er til skýr munur:

  • Bergmál er að nota vélina til að fá staðfestingu á því sem þú hugsaðir fyrir fram. Bergmál hækkar ekki við endurtekningu, það dofnar.
  • Mögnun er að láta reyna á þig, láta vélina ögra þér, „draga verkin þín gegnum gaddavír“.

Munurinn á bergmáli og mögnun er ekki líkanið. Hann er manneskjan við hljóðnemann.

Markmiðið er ekki að verða notandi heldur magnanleg manneskja, og það hugtak er tvírætt: (1) sú sem margfaldast í gegnum magnarann, og (2) heil, forvitin, lifandi manneskja „í þeirri merkingu sem amma þín notaði orðið“. Tæknin ræður við fyrri merkinguna. Þú einn ræður við þá seinni.

Gullna reglan, vitræni þröskuldurinn: áður en mállíkan getur orðið raunveruleg viðbót við hugsun þína, frekar en skaðleg hækja, þarftu fyrst að móta lágmarks- færni sjálfur. Þess vegna eru öll skref Tækniseiglu þessi: þú leggur fram þitt eigið fyrst, lætur vélina víkka það, og sannprófar svo og berð ábyrgð. Vélin mun stundum ljúga af fullkomnu öryggi og finna upp heimildir. Frelsið felst ekki í að úthýsa hugsuninni, heldur í að halda dómgreindinni. Vélin temur þig ekki, þú temur tæknina. Það er þannig sem þú heldur æfingunni þinni sjálfur, í stað þess að afhenda hana vélinni.

Og veistu hvað? Þetta er gaman. Það er gaman að búa til. Það er gaman að uppgötva að þú getur gert í dag það sem þér fannst ómögulegt í gær. Það er gaman að spila leikinn þar sem karakterinn ert þú sjálfur, og vinningurinn er kerfi sem þú átt og smíðaðir sjálfur. Þú hættir að vera vara og verður höfundur.

Mannlega akkerið þitt (verkefni án vélar)

Áður en við notum eina einustu vél skaltu skrifa stutta hugleiðingu, með eigin orðum, án gervigreindar:

  1. Hvaða app tekur mestan tíma þinn? Giskaðu bara: hvað segir tölfræðilegi skugginn þinn þér um þig?
  2. Hvenær notaðir þú síðast tækni til að búa eitthvað til, ekki bara til að vera neytandi?
  3. Ef mállíkan er magnari, hvaða rétta tóna í sjálfum þér myndir þú helst vilja margfalda?

Geymdu þessa hugleiðingu. Í lok námskeiðsins lest þú hana aftur. Þá sérðu hversu langt þú ert kominn, úr farþega í ökumann, úr bergmáli í mögnun.